Nasz artykuł zagłębia się w świat XIX-wiecznej męskiej mody, gdzie dbałość o wygląd była glamourową potrzebą, a styl życia miał formę filozofii. Dandys, czyli perfekcyjny dżentelmen, to symbol epoki, w której wygląd służył budowaniu społecznego autorytetu i aspiracji. Od Anglii po kontynent, ubiór mężczyzny był odbiciem jego pozycji, gustu i ambicji.
Początki i geneza dandyzmu
Żeby bliżej przyjrzeć się korzeniom tego zjawiska przenieśmy się na chwilę do Anglii, bo to właśnie ten kraj był stolicą mody męskiej i tu właśnie urodził się w 1778 r. prekursor dandyzmu - George Bryan Brummell (Beau Brummell).
Beau Brummell zapoczątkował noszenie garnituru dopasowanego do ciała, a także wprowadził do mody związanie ubioru z krawatem, który wtedy był właściwie szalikiem wykonanym z jedwabiu, muślinu lub atłasu. Mówiono, że Beau potrzebuje codziennie pięciu godzin na przebranie się, a buty poleruje szampanem.
Hierarchia ubiorów i sylwetki mężczyzny
W XIX wieku dominowały ciemne garnitury w odcieniach zieleni, brązu i granatu, spodnie o pełnej długości oraz charakterystyczny krój przylegających ud i rozszerzających się od kolan w dół spodni. Spodnie stopniowo wydłużały się, a w latach 30. XIX w. nachodziły na buty, co kształtowało sylwetkę mężczyzny w bezpośredniej relacji z modnym obuwiem.
Dominował płaszcz carrick - długi, z wielowarstwowym kołnierzem przypominającym pelerynę, a także surdut, który około roku 1815 wyparł frak jako codzienny strój. Bal i wieczór towarzyszyły frakowi: czarny frak z jedwabnymi klapami, biała haftowana koszula, biała kamizelka z złotymi guzikami, lakierowane trzewiki i inne akcesoria.
Rytuały i zasady etykiety nakryć
Na cylindrze spoczywała duża część ceremoniału: cylinder czarny lub biały, szapokłak z możliwością złożenia, melonik latem i kapelusze z rączką z filcu. Ważne były zasady: na ulicy przy rozmowie z kobietą kapelusz należało zdjąć; w gościnie trzymano kapelusz przy sobie. Zasady dotyczyły także noszenia kapeluszy przez osoby z różnych warstw społecznych.
Stroje dzienne, wizytowe i wieczorowe
Stroje dzienne i wizytowe były zróżnicowane: domowe, ranne domowe i wizytowe, a także ubiór na wieś, na kąpiele, na ulicę, na jazdę konną i na polowanie. Panowie przebierali się przeciętnie dwukrotnie dziennie. Jako strój wizytowy i balowy dominował frak, wraz z odpowiednimi dodatkami: koszula, kamizelka, pończochy, rękawiczki, szapoklak oraz dewizki i monokl.
W połowie XIX wieku zaczęto stawiać na większą swobodę, lecz męski krój pozostawał dopasowany aż po czas I wojny światowej. Z akcesoriów wyróżniały się fajki o różnej długości cybuchów, dewizki, biżuteria, a także charakterystyczne dodatki w postaci spinki, guziki i szpilki.
Atrybuty i dodatki
Wśród bogactwa dodatków: białe chustki wiązane pod szyją, kołnierze z srebrnymi klamrami, krawaty z jedwabiu, muślinu lub atłasu, a także często szkockie wzory na krawatach. Szkolono także noszenie rękawiczek, chusteczek do nosa, dewizek i breloków ozdobionych kamieniami. Obowiązkowe guziki były często wykonane ze złota, a fraki mogły mieć guziki imitujące medale rzymskie lub greckie.
W garderobie pojawiały się także różnorodne fryzury i brody: bokobrody pierwszych dekad, a następnie zaczesywanie włosów do tyłu i używanie różnych środków do stylizacji. Postępował także rozwój peruk dla mężczyzn, a higiena i pielęgnacja były istotne - mycie głowy co najmniej co trzy tygodnie, stosowanie pudrów potnych pod pachy i dbałość o paznokcie.
Obuwie i nakrycia głowy
Obuwie obejmowało wysokie buty z cholewami, trzewiki o zwężających się noskach oraz pantofle na wieczór. Kalosze i obuwie na deszcz była powszechne, a czarne, lakierowane buty były standardem na wieczory i polowania. Nakrycia głowy obejmowały cylindry, gibusy i szapoklaki, a także melonik i kapelusze słomkowe na lato.
Styl życia dandyów
Moda męska ówczesna to nie tylko ubiór, to styl życia: młodzi mężczyźni byli pewni siebie, utrzymujący wystudiowane pozy, znamienici pod względem manier i kultury. Zwracali uwagę na to, by wyglądać na wyżej urodzonych, często utrzymując dystans do mieszczan i dorobkiewiczów. Zdarzały się romanse i związki z kobietami, które nie pracowały fizycznie, a także luźniejsze relacje w towarzystwie.
Znani polscy dandysi epoki to Zygmunt Krasiński i Juliusz Słowacki, których styl bywał inspiracją oraz przykładem dla młodszych. U nas modę dyktowali krawcy i sklepy z gotowymi outfitami; niektórzy podróżowali do Paryża, Londynu i Wiednia po najnowsze trendy.
Podsumowanie stylu i kultury ubioru
Pod koniec XIX wieku panowie kładli nacisk na elegancję i długotrwałe formy: ciemny surdut, wysokie kołnierzyki, paski i wzory, a całości dopełniały akcesoria i fryzury. Jednocześnie rośnie zapotrzebowanie na wygodę i funkcjonalność, co przygotowuje grunt pod nowe tendencje początku XX wieku.
W kontekście kultu urody i wyglądu, dandysi jawią się jako prekursorzy metroseksualnej troski o wizerunek, a ich wpływ na modę męską pozostaje źródłem inspiracji do dzisiaj.
| Element stroju | Opis | Przykłady użycia |
|---|---|---|
| Frak | Gala i wieczorne wyjścia, szerokość u dołu | Frak wieczorowy, 1880-1900 |
| Surtut | Codzienny strój dzienny, wyparł frak | Wczesny XIX w. |
| cylinders | Nakrycie głowy do teatru i wieczoru | Gibus, gibusy |
| Dewizki | Złote/srebrne łańcuszki z brelokami | Biżuteria męska |